Gök

Doç. Dr. Süreyya Ülker

Marmara Ü- Tıp Faküllesi Patoloji ABD

Gerçekte sema anlamına gelen Türkçe gök sözü bilinen en eski çağlardan beri öz anlamının yanı sıra bugün daha çok Arapça'dan bozma mavi adıyla anılan bir ana rengin de adı olmuştur. Bugün Türkçe gökü büyük ölçüde gölgede bırakan mavi sözüyse Arapça'da su anlamına gelen ma sözünün türevi olan maîden bozmadır. Sözlük anlamı susaldır. Bir renk adı olarak gökün bir eşanlamlı kökteşi gökçedir (15). Mavi boyaların adlandırılmasında bu sözü göke yeğledik (15). Mavinin Yunancası kyanos olup, bu, dirgerlik dilinde çok kullanılan Latince cyano önekinin kaynağıdır (5).

Gökün doğadaki en güzel örneği bulutsuz gökyüzünün rengidir (1). Gökün bu ayrıncı batı dillerinde azur adıyla bilinmektedir (5, 6, 10, 12, 15). Ülkemizde bu renk daha çok gök mavisi olarak bilinmektedir (11). Gökle gökçe sözleri dar anlamda bu ayrıncın karşılığı olmakta (51, 11, 15), bu renkteki boyaların adlandırılmasında gökçe sözü yeğlenmektedir (15). Havaî mavi (1, 11), hevaî mavi (12), mine mavisi (11, 12) olarak da bilinen bu renk gerek dilimizde, gerek çoğu batı dillerinde açık mavi olarak tanımlanmaktadır (1, 11, 12, 13). Osmanlıca'da havaî, hevaî sıfatları bu renkteki nesneleri tanımlamaktadır (11, 12, 14). Mine mavisi sözü de Farsça'da hava anlamına gelen minadan bozmadır (9). Mina sözü Farsça'da gök mavisi anlamına gelmektedir (9). Bu renge Farsça'da minarenk de denmektedir (11). Bu söz Osmanlıca'ya da geçmiştir. Gök mavisinin en açık ayrıncına süt mavisi denmektedir. Bu renk Bolu ilimizde çakman adıyla anılmaktadır (4). ingilizce'de gök mavisi başka dillerden değişik olarak parlak mavi olarak tanımlanmaktadır (6). Bu rengin doğadaki örneği safir ya da gökyakut olarak bilinen değerli taştır (8,17). Bu taşın adını biz göktaş biçiminde özleştirmiştik (7). Safir rengi olarak da anılan (8) bu renk ingilizce'de gök mavisinin ölçünlü ayrıncı olmasının yanı sıra genel anlamda gökün de uluslararası ölçünlü ayrıncıdır.

Gökün Türkçe'deki başka bir dar anlamı yeşile çalan mavidir (1). Bu rengin doğadaki en güzel örneği firuze veya türkuaz adı verilen değerli taştır (1, 17). Bu yüzden bu renge türkuaz (1) veya türkıfez mavisi (11) de denmektedir. Tuğlacı, çini mavisinin de bu anlama geldiğini belirtmekteyse de (14) adı geçen sözün bu anlamını başka kaynaklarda bulamadık. Çini mavisi uluslararası dirgerlik dilinde bir renk adı alarak değil, anilin mavisi adı verilen bir boyanın bir başka adı olarak yer almaktadır (5, 15). Bu anlama gelen başka sözler boncuk mavisi (1,11), limon küfü (1, 11, 14) ile tavus mavisidir (8) Firuzenin adını biz türk taşı biçiminde özleştirmiştik (7). Bu, türkuaz sözünün çevirisidir. Batılılar bu ulusal taşımızı bizim aracılığımızla tanıdıkları için böyle adlandırmışlardır. Eski Türkçe'deki adı çaştır (3).

Yukarıdaki verilerden gökün üçüncü bir ölçünlü ayrıncının türkuaz mavisi olarak bilinen renk olduğu anlaşılmaktadır. Bu özelliğiyle gök kavramı maviden ayrılmaktadır; çünkü mavinin tek ölçünlü ayrıncı safir rengi olarak bilinen parlak mavidir.

Gökün bunun dışında kalan başlıca ayrınçları mormavi ile lâciverttir. Bunlardan ilki mora çalan gök olup (14, 17) adını güvezgök biçiminde özleştirmiştik (16). Türkçe sözlüklerde yer almayıp İngilizce'de violetblue olarak geçen bu kavramdan gökçegüvez başlıklı yazımızda söz etmiştik (16). Tuğlacı, deniz mavisinin de bu anlama geldiğini belirtmekteyse de (14) adı geçen sözün bu anlamını başka kaynaklarda bulamadık. Deniz mavisi uluslararası dirgerlik dilinde bir renk adı olarak değil, anilin mavisi veya çini mavisi adı verilen bir boyanın bir başka adı olarak yer almaktadır (5, 15). Adı geçen boyaya antrasen mavisi ile su mavisi de denmektedir. Bunların karşılıkları sözlüğümüzde çivitin gökçesi (anilin mavisi), kömüren gökçesi (antrasen mavisi), deniz gökçesi (marine blue), su gökçesi (water blue) olarak verilmiştir (15).

Güvezgökün ünlü bir ayrıncı çivit rengidir (1). Çivit mavisi olarak da bilinir (1, 11). Osmanlıca'da bu renkteki nesneler çividî, nilfam, nilgûn, nilî sıfatlarıyla tanımlanmaktaydı (9). Newton'ca güneş izgesinin yedi ana renginden biri olarak değerlendirilen bu renk koyu güvezgök olarak tanımlanmaktadır (15). Bu rengin doğadaki en güzel örneği çivit adlı arıtıcıdır. Adını da ondan almaktadır. Çivitin Latince adı indigo, Farsça adı nildir. Çivit gökçesi sözü ayrıca çivitin bileşenlerinden olan bir gök boyanın da adlarındandır. Sözlüğümüzde karşılığı gök çivit olarak verilen bu boyaya türk gökçesi (1 5) veya türk mavisi (14) de denmektedir.

Lâcivert, gökün karaya yaklaşan en koyu ayrıncıdır. Türkçe kökten adı karagöktür (15). Kazak Türkçesi'nden derlenmiştir. Bu renge ayrıca İstanbul ilimizde buzmak, Adana ilimizde kündükü de denmektedir (4, 12). Latince adı caerula olup gökyüzü anlamına gelen caelumun türevi olduğu sanılmaktadır (2, 5, 15). ingilizce'de donanma gökçesi anlamına gelen navy blue adıyla bilinmektedir. Bu, denizcilerin bu renkteki giysilerinden esinlenilerek yakıştırılmıştır. Dilgibilimde (Anatomi) beyinde bulunan, bu renkteki bir yerin adı karagökyerdir (locus caeruleus). Doğumsal yürek sayrılıklarına, kendilerini gövermeyle gösterdikleri için, eskiden lâcivert sayrılık anlamına gelmek üzere morbus caeruleus denirmiş (5). Bu terimi dilimize karagökçe biçiminde aktarmıştık (15).

Lâcivert sözü Farsça'da koyu parlak mavi renkte bir taşın adı olan lâceverdden bozmadır (9). Bu taşa ülkemizde lâcivert taşı denmektedir (1, 14). Latince adı lapis lazulidir. Lapis Latince'de taş anlamına gelmektedir. Lazulum sözüyse Farsça lâceverdden bozmadır (17). Batı dillerinde gök mavisi anlamına gelen azur sözü lazulumdan bozmadır. Latince lazulum sözü Fransızca'ya önce lazure biçiminde geçmiştir. Baştaki l Fransızca'ya özgü bir ek sanılarak düşürülünce azurea dönüşmüştür. Oradan Latince'ye azura biçiminde dönmüştür. Latince lapis lazuli sözü çağdaş batı dillerinde lâcivert anlamında da kullanılmaktadır. Lâciverdin uluslararası ölçünlü ayrıncı bu taşın rengidir. İngilizce'deyse bu taşın rengi lâciverdin değil, gök mavisinin en koyu ayrıncı olarak değerlendirilmektedir (17). O dilde lâciverdin ölçünlü ayrıncı denizcilerin, karaya daha çok yaklaşan giysilerinin rengidir. Nitekim yukarıda belirttiğimiz üzere lâciverdin İngilizcesi donanma gökçesi anlamına gelen navy bluedur.

KAYNAKÇA

1)  Ağakay MA. Türkçe sözlük 1, 2. 8. bası. Üzerinde çalışanlar: Eren H, Gözaydın N, Parlatır i, Tekin T, Zültikar H. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK 549. Sözlük, Bilim ve Uygulama Kolu yayınları: 1. Ankara, 1988.

2)  Cassell's Latin dictionary. Latin-English, English-Latin. Macmillan Publishing Co. USA, 1982.

3} Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Press. Oxford, 1972.

4)  Türkiye'de halk ağzından derleme sözlüğü I-XII. TDK 211/1-12. Ankara, 1963-1982.

5)  Dorlands illustrated medical dictionary. 27. ed. Saunders. Philadelphia, 1988.

6)  Hornby AS, Gatenby EV, Wakefield H. The advanced learner's dictionary of current English. 2. ed. University Press. Oxford, 1963,

7)  Ravvlinson G. Altıncı büyük doğu hakanlığı. Part ilhanlığı. Çev. Ülker S. 2. bası. istanbul, 1988.

8)  Yeni Redhouse lügati. ingilizce-Türkçe. Amerikan Bord Neşriyat Dairesi, istanbul, 1950.

9)  Redhouse. Yeni Türkçe-ingilizce sözlük. Redhouse Yayınevi, istanbul, 1968.

10) Saraç T. Fransızca-Türkçe büyük sözlük. Cilt 1, 2. TDK 423. Ankara, 1976.

11)  Steuervvald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC Yayınevi, istanbul, 1983.

12) Şemsettin Sami. Kamus-ı Türkî. istanbul, 1899.

13)  Şemsettin Sami. Kamus-ı Fransavî. istanbul, 1901.

14)  Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Cilt 1, 2, 3. Pars Yayınevi, istanbul, 1971.

15) Ülker S. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Latince-Türkçe, Türkçe-Latince. Bütünlenmiş 2. bası. İnkılâp Kitabevi. istanbul, 1991.

16)  Ülker S. Gökçegüvez (Viola). Türk Dili Dergisi 1996; 9 (53).

17)  Webster's new universal unabridged dictionary. 2. ed. Simon-Schuster. New York, 1983.