“İzekleme” ile “adıllama” etkileşimi

Prof. Dr. Ömer Demircan

Sözel üretimde öge dışlama her ne kadar (ellipsis: dışlamak, atlamak >) “düşüm”[1] olarak anılıyorsa da, ona bağlı bilgisel bir kayıp oluşmadığı için bu işleme “izleme” (< bir ize indirgeme) denmiştir[2]. Sözgelimi (1)’de ayraç içine alınan ögeler: “o, o, iken, birileri, onun, o, -nin evin” dışlanmış olup; ya-zımsal birim olarak metinde yoktur (1). Yücel, 2005: s. 7’den:

(1) (O) Yıllardan beri böyleydiø₁ø₂ işte, (o) evde ya da sokakta (iken) (birileri) ne zaman (onun) canını yaksalar, (o) soluğu Meryem Ebe(-nin evin)de alırdı ø₁ø₂ [3].

“Adıllama” (pronominalisation), bir ad öbeğini (AÖ) ya da adlaşmış bir öbeği (gerekli ulamsal, işlevsel ekleri koruyarak) gerçek bir “adıl”a (daha doğrusu adıllı bir öbeğe) indirgemektir. Söz üretiminde adıllar “yeni içerik” taşımayan ad işlevli birimlerin yerine: “daha önce verildi”, “daha sonra ve-riliyor” ya da “biliniyor” anlamında seçilip o ad öbeğine koşulan ulamsal, dizimsel ekleri de alırlar[4]. (1) örneğini izleyen ikinci tümcede(2) “Meryem Ebe” yerine üçüncü kişi adılı “o”, nesnel “o-na” biçimiyle tümceye girmiştir.

(2) Kumru, (kendi) kafasına (birilerince) bir şey takıldığı zaman da ona koşardı ø₁ø₂,... (Yücel, 2005:7)

Yücel’den (2005:7) alınan kesiksiz metinde (9) öncelenen iki kişi: Kumru, Meryem Ebe arasında bir etkileşimden söz edilir. Meryem Ebe birin-ci tümcede geçtiği, katılan olarak bilinen olduğu için, ikinci tümcede dolaylı nesne (yararlanan) olarak onun yerine, “o-na” seçilmiştir. Türkçede nesnel bir izek bulunmadığı, odak seçilen (yani en yüksek vurgu alan) öge dışlana-madığı için bu adıl (AÖ =) ‘ona’ zorunlu bir seçimdir. Bilinen olmak ile odak olmak ayrı işlemlerdir. Öyleyse ada göndermeler:

(3) i. Gönderme önceki/sonraki ad ile özdeşse bilinen ad öbeği düşer.

ii. Gönderme ad öbeği ile özdeş değilse o bilinen AÖ adıllanır.

iii. Odak seçilen öge adıllanabilir ama dışlanamaz.

Dışlanan bir ad öbeği yerine gerçek bir adıl kullanılmamışsa, orada düşmüş bir adılın bulunduğu varsayılıyor ve o adıl, İngilizce “pronoun”dan bir kısaltma: öncülü varsa ve uyumlu ise (PRO) ile, öncülü yoksa ve uyum-suz ise (pro) olarak veriliyor (Kornfilt, 1984). Yukardaki iki örneğe (PRO) ile gösterim uygulanırsa, işlem daha kolay anlaşılabilir.

(4) (PRO) Yıllardan beri böyleydiø₁ø₂ işte, (PRO) evde ya da sokakta (iken) (PRO) ne zaman (PRO) canını yaksalar, (PRO) soluğu Meryem Ebe(-nin evin)de alırdı ø₁ø_2.Kumru, (PRO) kafasına (PRO) bir şey takıldığı zaman da ONA koşardı ø₁ø₂, (PRO) düşüp (PRO) bir yerini kanattığı zaman da (PRO koşardı ø₁ø₂₎, (PRO) so-kakta (iken) çocuklar(PRO) alay ettiği zaman da (PRO koşardı ø₁ø₂₎, (PRO) ana-sından ya da (PRO) kardeşlerinden dayak yediği zaman da (PRO koşardı ø₁ø₂).

İngilizce türü bir dille karşılaştırıldığında Türkçe (PRO-drop) “adıl düşüren” bir dil olarak görülmektedir[5]. Bu açıklamaya göre adıllama işlemi ile izleme işlemi arasında şöyle bir dönüşüm algılanır.

(5) Bilinen bilgi yüklü AD ÖBEĞİ Þ ADILLAMA işlemi Þ adıl DÜŞÜRME işlemi.

Bu bakış açısına göre “bilinen içerik” taşıyan her ad öbeği önce bir adılla anlatılır. Bu adıl kavramı sonra “gerçek” ya da “sanal” (boş) bir adılla tümceye katılır. İngilizcede öznel olan ve öteki adıllar düşmez, ad öbeği ye-rine gerçek adıl kullanılır. O dilde bir adılın düşmesi için bir tümceciğe önce bağımlılaştırma işlemi uygulanır. Bu durumda Türkçenin İngilizceye göre sınıflanması doğru da olabilir yanlış da. “Düşüm” daha genel, adıllama ise daha dar bir işlemdir. Yalnızca adıllar düşmez, adıl-dışı ögeler de düşebilir.

Yücel’den (2005:7-8) alınan metinde (7,8) gerçek öge kullanımı ile izleme oranlarına bakılırsa (6,8,9), adıllama izlemeden çok daha dar bir iş-lemdir. (7) içinde toplam izlemeye göre gerçek öznel adıl kullanımı %3.84 (6.3), (düşen + düşmeyen) toplam özne sayısı içinde gerçek ad özne/yapan kullanımı ise %30.12 çıkmaktadır. Buna %3.84 adıl kullanımı da katılırsa öznel düşüm oranı %66.04 olur. Ad olarak nesne kullanım oranı %30, adıl nesneye dönüşme %6.04’dir. %4 dolayında gerçek adıl özne, % 6 kadar gerçek adıl nesne kullanılan bir dilde adıl düşümü değil de gerçekte ad öbeği düşümünden söz etmek gerekmiyor mu?

(6)

İzleme oranlar ( Yücel 2005:7-8)’den	Toplam öge oranı : %		Toplam adıl/izek: %
6.1. Düşümsüz (adıl, izleç ile) izleme	26 / 139	18.70
6.2. Gerçek adıl kullanımı	19 / 139	13.66
6.3. Gerçek öznel adıl kullanımı	7/182	3.84	7/83	8.43
6.4. Gerçek nesnel adıl kullanımı	11/182	6.04	11/60	18.33
6.5. Öbek içi (niteleyen, nitelenen düşümü)	36 / 139	25.89
6.6. Gerçek ad özne, toplam özne içinde	25 /83	30.12	69.88
6.7. Gerçek ad nesne, toplam nesne içinde	18 /60	30.00	64.71

(7)

Tam metin. Düşenler ayraç içinde, özne ve nesnelerin altı çizili, kaynak metin koyu yazılı.

(O) Yıllardan beri böyleydiø₁ø₂ işte, (o) evde ya da sokakta (iken) (birileri) ne zaman (onun) canını yaksalar, (o) soluğu Meryem ebe(-nin evin)de alır-dı ø₁ø₂. Kumru, (kendi) kafasına (kendince) bir şey takıldığı zaman da O-na koşardı ø₁ø₂, (o) düşüp (kendisinin) bir yerini kanattığı zaman da (ona koşardı), (o) sokakta (iken) çocuklar (onunla) alay ettiği zaman da (ona ko-şardı) , (o kendi) anasından (dayak yediği zaman) ya da (kendi) kardeşlerin-den dayak yediği zaman da (o, ona koşardı).Meryem Ebe (ona) “N’oldu ø₁ø₂ SANa, (benim) doğuştan sürmeli(kız)ım?” diyerek (o kendi) bağrına ba-sardıø Onu, (onun) ne sorunu varsa (o) (onu) çözmeye çalışırdı ø₁ø₂. (onun anası) Ona iki tokat attı diye (o onun) anasını bile payladığı, (onlar) Onunla alay ettiler diye (o o) mahallenin çocuklarını süpürge ile kovaladığı çok ol-muştu ø₁ø₂. Neden ? (o onun) Kendi torunlarını bile böylesine canla başla korumaması (biz) göz önüne alınacak olursa, (onun bizce) tutarlı bir açık-laması yoktu ø₁ø₂ BUnun. (o, bize) İkide bir “O BENim elime doğdu! ø₁ø₂” (o) derdi ø₁ø₂ ya , (o) mahallenin tüm çocukları Onun eline doğduğuna gö-re, (biz) BUnu açıklamadan saymak (o bizce) gülünç olurdu ø₁ø₂. Kumru-nun yeri (onun için) başkaydı ø₁ø₂ işte. (o, onu kendi) Kucağına oturtup (o onun) saçlarını okşar ø₁ø₂, “(sen) Ağlama (benim) güzelim, (sen) ağlama, (benim) doğuştan sürmelim,” diye (o) yineleyip dururdu ø₁ø₂. (o kendi) İçi-ni çekerek (o, ken-di) gözlerini (mendille) kurular, (onun) tüm sorunları (o-nun) adından kay-naklanıyormuş gibi “(onlar) Kuş adı koymayacaklardı ø₁ø₂ SANa, (onlar) SANa bunu yapmayacaklardı ø₁ø₂, hem de ötekin(i on-lar, yaptık) den son-ra!” diye (o kendikendine bu sözü) mırıldanırdı ø₁ø₂. (sen) “Kuşların ömrü kısa olduğu için mi (ona karşısın), Meryem Ebe? diye (o,ona) sorardı ø₁ø₂ Kumru. O gene (ken-di) içini çeker ø₁ø₂, “BU kız bir a-kıl küpü!” diye (o kendikendine bu sözü) mırılda-nırdı ø₁ø₂, (o) gene (onun) saçla-rını okşardı ø₁ø₂. (ben sana ) “Öyle demek istemedim, ama SEN de bilirsin ki kuşlar çok uzaklara gidebilir ø₁ø₂,” (o) derdi ø₁ø₂ (ona). “Yani (onlar) ö-teki dünyaya mı (gider)? diye (ona) sorardı ø₁ø₂ Kumru. Meryem Ebe te-peden tırnağa (kendini) titrerdi ø₁ø₂. (sen ken-di) “Ağzını hayra aç, (benim) gülüm,” (o) derdi. (senin) “Bacın gitti ø₁ø₂ öbür dünyaya. Bir kız (ona) yetmedi mi? BEN (sana) kuşlar çok uzak memleketlere gidebilir demek istedim ” “BEN de (oraya) gidecek miyim ki? (onlar benim) Adımı Kumru koydular diye (ben) gurbete mi düşece-ğim?” (sen oraya) “Düşmez-sin inşallah,” diye (onu) yanıtlardı ø₁ø₂ Meryem Ebe. (sen oraya) “Gitmez-sin inşallah, BEN SENi (oraya) bırakmam.” Yücel, T. Kumru ile Kumru, s.7-8

Yukardaki metinde (7) satırlar numaralıdır. Bunlar (8) içindeki numa-ralarla çakışmaktadır. Düşen ögeler (7)’deki metne ayraç içinde eklenmiş, gerçek özne ve nesnelerin altı çizilmiştir. Bir ögesi düşen özne/nesne (8) içinde kü-çük harf ile gösterilmiştir. Düşüm oranı: 25/36 = %69.45 > %30.55 çıkıyor.

(8)

Düşen ögeler: Kitap metni: koyu yazılı. İzleyen ekin altı çizili, G=gerçek, Nn= adıl nesne, Öö= adıl özne, x:gizil, z: gerçek adıl, y: ettirgen		Gerçek		Dışlanmış				Gerçek ad özne/ yapan ve nesneler
		adıl	İz- leç	Öznel yapan	Nes-nel	Öbek içi	GizilEttir gen	Gerçek ad özne/ yapan ve nesneler
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36	o, o, iken, birileri, böyle onun O, -nin evin onun kendi, kendince, x z, o, kendisinin ona koşardı, O iken, onunla, ona ko şardı, O, kendi,dayak yediği zaman o kendi o, ona koşardı, ona, z benim, kız, o kendi, z onun o, onu, onun anası, z o, onun, onlar z o, o, o, onun böyle z z biz(ce), x onun bizce bunun, o, bize, z z z o, o z biz o, bizce, onun için, o, onu, kendi o, onun, y sen, benim, sen, benim, o o, kendi, o, kendi, mendille, onun, onun, onlar, onlar x -kİ on- lar, yaptık-, o, kendikendine bu sözü x sen, ona karşısın, o ona z , z kendi x o, kendikendine bu sözü o, onun öyle ben, sana z o, ona, onlar, -kİ gider, ona kendini, sen, kendi benim, o, senin, ona z sana, oraya onlar benim ben sen oraya onu, sen oraya, z z oraya	N Ö, N N NN GG ÖG G N NNN ÖG Ö Ö Ö ÖN	G G N +	+++ + + + + ++ + + + ++ + + ++ + + ++ ++ ++ ++ + + ++ + + + ++ + + + + + + ++ +	+ ++ + ++ + + + + + ++ + + ++ + + + + ++ + + ++ +	++ + + + ++ + ++ ++ ++ + + + + + ++ ++ ++ +++ + + + + + ++ +	Ö Ö Ö N N Ö	nn ÖnN Ön öö Ö Ö n Nn NN Nö öN Ö nö ön nö Ö ÖÖ ÖÖn n Ö ÖÖ ö ö ö Ö N Ö
	Ayrı toplam	22	3	45	29	34+2	6	43
	Adıllar: (Ö = 7; N = 11; G = 7)	22	3	74		34
	Adıllar (düşümlü)			107
	Gerçek / düşümlü izleme			113
	Toplam izleme

“İzekleme” ile “adıllama” etkileşimi

İzleme oranlar ( Yücel 2005:7-8)’den

Gerçek

Ö