Bir sözcüğe karşılık aranıyor

"İKTİDAR" sözcüğünün anlamı nedir? Türkçe  karşılığı  var mıdır? Türkçe karşılık önerilebilir mi? Bu sözcük nasıl tanımlanabilir?

Ömer Asım Aksoy: — "İktidar" sözcüğü, ince ünlü "i" ile başlıyor. Bu ses, "k" ile birleşince "iki" sözcüğünde bulunan "k" sesini verir dilimizde... Oysa Arapça "iktidar”ın "k" harfi "ıkınmak" sözcüğünde bulunan "k" sesiyle söylenir. Bu söyleniş, Türkçenin ses kurallarına ters düşmektedir.

Bundan başka, ikinci hecenin "ti" sesi ince, üçüncü hecenin “dar" sesi kalındır. Bu da Türkçenin ses kurallarına aykırıdır. Demek ki "iktidar" sözcüğü hem ses uyumsuzluğu dolayısıyla hem de halkın benimsemediği yabancı bir sözcük olduğundan Türkçeleştirmek gerekiyor.

Ben "tümerk" karşılığını öneriyorum. Çünkü erkin tümüdür o.

Berke Vardar: — Bu Arapça kökenli sözcük dilimizde çeşitli anlamlarla varlığını sürdürüyor. Bunlardan en yaygın olanı kuşkusuz siyasal anlam: "Devlet yönetimini elinde bulundurma ve devlet gücünü kullanma yetkisi. "Bu bağlamda, "yasama erki", "yürütme erki", "yargı erki" gibi dilimizde çoktandır kullanılan terimler iktidar'ı karşılayacak bir terim oluşturmakta bize yardımcı olabilir. Bir başka deyişle, erk sözcüğünden kalkarak ve bunun başına üst sözcüğünü getirerek üsterk diyebiliriz. Hemen şunu belirteyim: Bu gibi durumlarda son söz, dili kullananlarındır. Onlar isterse yeni sözcükler tutar, istemezse tutmaz. Yeni sözcük yaratanlar gerçekte öneride bulunurlar, sözcüğün yazgısını kullanım belirler. Ancak öneride bulunma işlevi de son derece önemlidir. Bu nedenle, dilimizi savunma eylemini sürdürmeli, yılmadan bu görevi yerine getirmeliyiz.

Halide Dolu: — Arapça kökenli iktidar (iftiâl vezninde) Osmanlıcaya alınmış eylemlik (Osm. masdar; isim-fiil; Lat. infinitivus) türünde bir sözcüktür. Osmanlıca-Türkçe Sözlüklerde: "güç yetme, yapabilme" anlamındadır. İktidarın kökü kudret (fu'lât vezninde)'tir. Kudret ad türünde olup, şu anlamları taşır: 1. güç, 2. erk, 3. varlık ya da varsıllık, 4. Tanrı yapısı, 5. yeterlik ya da yetenek, 6. saygınlık, 7. söz geçerliği.

Orhun, Uygur, Harezm ve Eski Anadolu Türkçelerinde Arapça kudret, kuvvet, İrade anlamları karşılığı Türkçe, erk sözcüğü kullanılmıştır. Eski Türkçede ayrıca, "hakimiyeti eline almak, hakimiyeti gaspetmek" anlamlarında erksinmek diye bir eylem gövdesi bulunmaktadır. Türkçede eylem kök ya da gövdelerine eylemlik kuran ve ad gibi kullanılan -ma, -me ekinin ince ünlü olanını eylem gövdesi durumunda bulunan erksin-'e ekleyerek erksinme (erksin-me) sözcüğünü yapabiliriz. Arapça iktidar sözcüğü yerine erksinme'den güzel, akıcı ve anlam dolu başka bir Türkçe sözcük düşünemiyor ve ERKSİNME'yi öneriyorum.

Emin özdemir: — "İktidar", Arapça kökenli bir sözcük. Genel anlamda erk, güç, bir işi yapabilme gücü olarak kullanılır. Genel dildeki bu kullanımını "güç" sözcüğü ile karşılayabiliriz. Bir de siyasetbilimde. kullanılan "Hükümet yönetme, bu yönetimi elinde bulundurma yetkisi, bu yetkiyi kullanan kişiler, gruplar anlamında kullanılan "iktidar" sözcüğü var. Bu anlamda bir de sözcük salkımı oluşmuş. Örneğin iktidar partisi, iktidara gelmek, iktidarda kalmak, iktidarda olmak, iktidardan düşmek gibi. Sözcüğü bu salkım içerisinde ve dilin çevrimindeki yerine bakarak yönetim erki, yönetim sözcükleriyle karşılayabiliriz. Yönetim sözcüğüne bu bağlamda yeni bir anlam boyutu kazandırarak iktidar sözcüğünden kurtulabiliriz.

Sabahaddin Kudret Aksal: — Sözlüklerde iktidar karşılığı olarak "erk" yazılıdır. Erk sözcüğünün fonetiği de güzeldir. Ben, bu sözcüğü "iktidar" yerine kullanmaya yatkınım. Onun için "erk sözcüğü"nü öneririm. Kullanılır, yaygınlaşır, yerleşir bu sözcük.

Mahir Ünlü: — "İktidar", Arapça bir sözcük; "kudret"ten geliyor. İçindeki "-k" ünsüzü kaim olduğu için Türk ağzıyla söylemi güçtür. Türkçe karşılık olarak "erk" bulunmuşsa da tutunmamıştır.

"İktidar", kullanıldığı yere göre birkaç anlam taşıyor; TDK'nun "Türkçe Sözlüğü"nde bu anlamlar şöyle belirleniyor:

"1. Bir işi yapabilme gücü, 2. Bir işi başarabilme yetki ve yeteneği, 3. Devlet yönetimini  elinde bulundurma ve devlet gücünü kullanma yetkisi."

"İktidar",  kullanıldığı  yere göre anlamlara, YETERGÜÇ tamlamasından oluşan bileşik bir sözcükle karşılanabilir.

Sami  N.   Özerdim:   —  "İktidar", Arapça bir sözcük. Kudret, güç, yapabilme...  Bunlar sözlüklerin  verdiği karşılıklar. Bir de, devlet gücünü elinde bulundurma ve kullanma yetkisi var anlamları arasında.  Sözlükler yazar.

Türk Dil Kurumumun 1934'te yayımladığı Tarama Dergisi, çeşitli diyeleklerden on beş sözcük veriyor.

Bunların   arasından   Radlof   sözlüğündeki  "erk" sözcüğü bugün kullanılıyor.

Bana göre genel anlamda "güç" karşılık olabilir. "Siyasal iktidar” anlamında ise "erk" ya da "siyasal erk" diyebiliriz. Düşündüklerim, bunlar...

Arat Ovalı