Bir sözcüğe karşılık aranıyor

"DİKTA - DİKTATÖR, - DİKTATÖRLÜK: sözcüklerinin anlamı nedir? Türkçe karşılığı var mıdır? Türkçe karşıt önerilebilir mi? Bu sözcükler nasıl tanımlanabilir?

Ömer Asım Aksoy: — Çeşitli önerilerin ortaya atılmasına yol açan bu soruşturmalar çok yararlıdır, önerilerden kamuca benimsenenler dile mal olur. Dilimiz, elli yıldır bu gibi önerilerle binlerce sözcük kazanmıştır. Ben, dikta için tekgüç ya da tekben, diktatör için tekgüçcü ya da tekbenci, diktatörlük için tekgüççülük ya da tekbencilik sözcüklerini öneriyorum.

Vedat Günyol: — "Diktatör" Latince "dictator"dan geliyor. Bize Fransızcadan geçmiş, diktatör olarak. Eski Roma'da bunalımlı dönemlerde, belli bir süre için, olağanüstü ve mutlak yetkilerle başa geçirilen kişiye deniyor. Yani bizde buyurgan, zorba, despot anlamına ve yerine göre tiran olarak karşılanmaktadır. Alikıran baş kesen.

Diktatörlük de bu yetki birçok kişiden oluşan bir yürütme organının her türlü denetimden uzak olarak yürüttüğü politik rejime deniyor. Bizim Abdülhamit için müstebit hükümdar deniyordu. Yanii yurdu mutlak ve keyfi biçimde yöneten insan. Bugün buna düpedüz zorba diyebiliriz.

Necati Cumalı: — Bu sözcük, dilimize kavramıyla birlikte dışardan gelmiştir; başka bir sözcüğün karşılığı olarak değil... Bu yüzden karşılık bulmak güç. Ben yeri geldiğinde dikta kullanıyorum. Diktatör ile sultan aynı şey değil...

Sami N. Özerdim: — Sözlüklere bakalım önce, Ali Püsküllüoğlu, buyurma, buyurgan, buyurganlık olarak almış, Özer Ozankaya, buyurucu diyor. Tahsin Saraç, Fransızca sözlüğe bile geçirmiş... Buyurma: Bir şeyin yapılmasını ya da yapılmamasını kesin bir biçimde söyleme, Buyurgan: Bütün siyasal yetkileri elinde toplayan kimse. Buyurganlık: 1 — buyurgan olma hali, 2— erkin bir tek kişide bulunduğu siyasal düzen. Ali Püsküllüoğlu' nunki öneridir.

Arslan  Kaynardağ:   —  Diktatör, kökeni Latince olan bir sözcüktür. Kimseye danışmadan, ya da pek az

danışarak   devlet   işlerini   yöneten, dediğim dedik kimselere diktatör deniyor. Diktatörün tek karar verici olduğu siyasa düzeni diktatörlüktür.   Bu  düzen demokrasinin  yani halk yönetiminin karşıtıdır.

Diktatörlük ilk kez Romalılar döneminde ortaya çıkmış ve bugüne değin  çeşitli  biçimlerde  gözükebilmiştir. Hepsinin temel niteliği yukarıda söylediğim gibidir.

Diktatör  yerine Türkçe  bir sözcük öneremiyorum. Despot ve tiran onunla yakın ya da eş anlamlı sözcüklerdir ama Türkçe değildir.  “Zorba" onu tam karşılamaz.

Sabahattin Kudret Aksal: —Bu sözcükler, Türkçe değildir. Batıdan geçmiş bizim dilimize. Uygun karşılık  bulmak  gerekir.  Ben,  uygun karşılıklarını bulamadım.

Cahit Külebi: — Buyurgu, buyurgan, buyurganlık, buyurucu denebilir. Dikta: 1) Kağıt üzerine geçirilen yazı, 2)Zorla yüklenen sert yükümlülük. (Düden). Hiçbir koşul olmaksızın körü körüne uyulması istenilen buyruk. (TDK Sözlüğü). Buyurmak: emretmek, söylemek, demek. Buyurtu: düzen, yasa, emir, ferman .(TDK Yeni. Tarama Sözlüğü). Bu eylemle ilgili türevler Tarama ve Derleme Sözlüklerinde gösterilmiştir. Dikta karşılığı olarak BUYURGU deyimi kullanılabilir.  Buyurgu düzeni siyasal bir oluşumdur. Az gelişmiş ülkelerde ortaya çıkmakta, halkın gelişmesini köstekleyici, mutsuzluk getirici etkiler yapmaktadır. Haksızlığa dayalı aptallık ve bilgisizlik ürünüdür. En başta kendi niteliğini çürütür.

Diktatör: Özellikle hükümet yönetiminde mutlak otorite kullanan kişi, güçlerini ezici, zulmedici bir biçimde kullanan egemen, hükmedici kişi, özellikle yöntem, tavır ve kullanım konularında dikte eden kişi. (Webster). Sınırsız iktidara sahip olan kişi; kaba kuvvet kullanan kişi. (Düden). Bütün siyasal yetkileri kendisinde toplamış bulunan kimse (TDK Sözlüğü). Diktatör karşılığı olarak BUYURGAN deyimi kullanılabilir. Buyurganlar, zalim, hain, kuşkulu, korkak, bilgisiz, yalancı ve gülünç kimselerdir.

Diktatörlük karşılığında Buyurganlık, Diktacı karşılığında ise Buyurgucu deyimleri kullanılabilir.

Halide Dolu: — Dikta, türesel hiçbir koşul bulunmadan gözü kapalı yani körü körüne uyulması öngörülen buyruk. Diktatör, Fransız, İngiliz dillerinde siyasal tüm yetkileri kendi gücünde toplayan yönetici ya da olağanüstü yetkileri elinde bulunduran başkan.

Dikta için buyuru ya da buyurma, diktatör için buyuran, buyurgan, diktatörlük için buyurganlık sözcüklerini öneriyorum.

Fazıl Hüsnü Dağlarca: — Diktatör, gerçek Türk Dil Kurumu'nca yayınlanan Türkçe Sözlük'ün geliştirilmiş 7. baskısına göre "bütün siyasal yetkileri kendinde toplayan kimsedir. Türk ulusu, böyle kişileri hemen alaşağı ettiği için, devirdiği için onlara bir ad koymaktan iğrenmiştir. Bugünlerde bu kimselere bir san gerekiyorsa, benim önerim şudur: Buyuruk (Dikta: Buyruk, diktatörlük: Buyrukçuluk)

ARAT OVALI